W malowanej skrzyni

Co w niej przechowywano? Odzież, dokumenty, cenne drobiazgi. Dostawała ją w posagu wychodząca za mąż dziewczyna. Malowana skrzynia była nie tylko dekoracją wnętrza, ale świadczyła o zamożności mieszkańców. Stąd też ustawiana była na poczesnym miejscu w izbie. Służyła ludziom przez wieki, aby stać się w końcu symbolem ludowej tradycji. Najstarszy typ skrzyń drewnianych, składanych z elementów, to skrzynie sąsiekowe o tzw. Konstrukcji ramowej. Cztery słupki, stanowiące zarazem nogi, połączone są u góry i u dołu poziomymi listwami, tworzącymi rodzaj ramy. Ramę tę wypełniały pionowe deseczki tworząc ściany. Zdarzało się, że skrzynie sąsiekowe miały inną konstrukcję. Zamiast masywnych słupków, ramę tworzyły grube deski, zaś ścianki skrzyni wykonane były z desek cieńszych, ułożonych poziomo. Dno skrzyni umieszczano kilka centymetrów nad ziemią, przez co elementy konstrukcyjne ramy stanowiły równocześnie nogi mebla. Wieko skrzyni było zwykle płaskie i z reguły skonstruowane na tej samej zasadzie: rama wypełniona deseczkami. Były także inne skrzynie sąsiekowe. Miały wieka wypukłe i dwuspadowe przypominające wyglądem sarkofag. Stąd też nazywane były sarkofagowymi. Skrzynie sarkofagowe wywodziły sie bezpośrednio ze skrzyń romańskich używanych
w średniowieczu na obszarze całej Europy. W Polsce najdłużej używano ich w Karpatach. W Beskidzie Śląskim i Żywieckim nazywano je wałaskimi, w Gorcach – kobyłczastymi, a w okolicach Gorlic – ruskimi. Na Podkarpaciu jeszcze do niedawna małych skrzynek tego typu używano
do przechowywania drobiazgów. na Podhalu i w Beskidach skrzynie te stały się jednym z głównych wyrobów pamiątkarskich.

W Średniowieczu, mniej więcej w XIV stuleciu, obok prostych skrzyń sąsiekowych wykształciła się konstrukcja płycinowa, co było związane z wynalezieniem piły trackiej. Pudło skrzyni, sporządzone z jednolitych desek (cztery boki i dno), było wsparte na profilowanych podnóżkach, zaopatrzonych niekiedy w kółka, co umożliwiało w miarę swobodne przesuwanie mebla. Wieka były proste lub półkoliście sklepione.

Taka konstrukcja skrzyni pozwalała na urozmaicone zdobnictwo: malatury, snycerkę, rzeźbę

Była też podstawą dla późniejszych wyrobów meblarskich, jak szafy, kredensy, komody. Niekiedy wieko skrzyni stanowiło też siedzisko z oparciem. Najpiękniejsze skrzynie, zdobione snycerką, inkrustacją, intarsją, a nawet stiukiem, powstawały w okresie renesansu, a niektóre z nich, zwłaszcza posagowe skrzynie włoskie, to prawdziwe dzieła sztuki. Skrzynie, wewnątrz, często miały szufladkę – korytko, umieszczone pod wiekiem, przy krótszej ściance. Przechowano w niej cenne przedmioty – na wsi były to korale, pieniądze, modlitewnik, różaniec. Schowki te w skrzyniach dworskich miały nieraz skomplikowane, trudne do pokonania przez niewtajemniczonych, zamknięcia. Z czasem skrzynia została wyparta z zamkowych wnętrz i salonów przez różne odmiany szaf i komód, a funkcję masywnych, często okutych metalem, skrzyń podróżnych przejęły kufry, sepety i walizy.

W kulturze ludowej największą popularność osiągnęły w XIX stuleciu skrzynie malowane. Wzornictwo i kolorystyka tych zdobień sięgały niekiedy do bardzo odległych czasów: średniowiecznych ornamentów fałdowych, wstęgowych, maswerkowych, renesansowych medalionów, kartuszy, girland. Tło malatury było najczęściej w kolorze brunatnym, zielonym, żółtym lub niebieskim. W Wielkopolsce i na Mazowszu dominowały wszelkie odcienie brązu, na Śląsku – koloru niebieskiego, w Krakowskiem – zielonego. Powierzchnię ścianek skrzyni dzielono na pola zdobnicze, niekiedy o ozdobnym obramieniu, w których umieszczana była właściwa dekoracja. Najczęściej stanowiły ją motywy roślinne – pojedyncze kwiaty, bukiety, wianki, czy bardzo rozpowszechnione, zwłaszcza w południowej Polsce, tzw. kwiatony – bukiety umieszczone w różnego rodzaju wazonach, donicach, koszach, wazach, itp. Ornamentom roślinnych towarzyszyły niekiedy postaci ludzi, zwierząt, ptaków.

Czasem zdobione było też wieko, z reguły tym samym motywem co ścianki

Z pięknych, wielobarwnych dekoracji słynęły np. skrzynie krakowskie, a wśród nich tzw. skrzynie skawińskie. Ciekawe były też skrzynie zdobione białym wzorem na czarnym tle: rzeszowskie i kaszubskie. Obok dekoracji malarskich ludowe skrzynie zdobiły też motywy rzeźbione, zwłaszcza geometryczne (rozety) i zgeometryzowane roślinne. Były one charakterystyczne szczególnie dla Podhala, Beskidów Zachodnich, a także dla Rzeszowskiego i Kurpiów Puszczy Zielonej. Wszelkiego rodzaju skrzynie posiadały zamknięcia w postaci nieraz bardzo skomplikowanych zamków. Metalowe wykładki, otaczające otwór na klucz, miały często ozdobną formę, stanowiąc dodatkową dekorację skrzyni.

Skrzynie pełniły przede wszystkim funkcję szafy

Przechowywano w nich odświętną odzież, niekiedy cenne drobiazgi, ważne dokumenty. Na wsiach gospodynie chowały w niej poświęcone pęki ziół i gromnicę, buteleczkę ze święconą wodą, rodzinne pamiątki. W biedniejszych domostwach służyły za łóżka, spały na nich dzieci, a niekiedy także służące. Jako pożyteczny mebel skrzynie zaczęły definitywnie znikać z wnętrz w XIX stuleciu. W zamożnych dworach i środowiskach mieszczańskich już dawno powędrowały do pomieszczeń dla służby, spiżarni, do domowych magazynków i na strychy. Najdłużej, bo jeszcze w okresie międzywojennym, pełniły swoją dawną funkcję w zaściankach i chłopskich chatach. Nadal stały często w białej, paradnej izbie, powoli jednak i tutaj ustępowały miejsca szafom, przestawiane do sieni czy pomieszczeń gospodarskich, gdzie służyły do przechowywania ziarna, nasion, takich jak groch, bób, fasola lub po prostu różnego rodzaju
rupieci. W tradycji ludowej szczególne miejsce zajmowała tzw. skrzynia wianna, w której wychodząca za mąż dziewczyna dostawała posag, czyli wiano. Obecni na weselu oglądali jej zawartość, oceniając hojność rodziców panny młodej, celebrowano wynoszenie skrzyni z domu podczas przenosin młodej mężatki do domu męża, a pod Babią Górą drużbowie wykonywali przy tej okazji obrzędowy taniec ze skrzynią, będący popisami zręczności, mający dodać witalnych sił panu młodemu.

Skrzynia mogła też być magicznie groźna

Jeżeli ktoś z obecnych na weselu zatrzasnął jej wieko podczas oczepin, mógł w ten sposób sprowadzić na młodą kobietę bezpłodność. Malowana czy rzeźbiona, z okuciami czy bez, była skrzynia symbolem dostatku, domu, ale także żeńskiej siły, płodności. Senniki podawały, że pełna skrzynia widziana we śnie zapowiada bogactwo, pusta – zmartwienie, niesienie skrzyni zwiastuje ciężką pracę, a stojąca na ziemi, z zamkniętym wiekiem – śmierć i pogrzeb.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *